Het woord democratie is afkomstig uit het Oudgrieks: demokratia, een samenstelling van demos (het volk) en kratos (macht of heerschappij). Vrij vertaald betekent het ‘regering door het volk’. Hoewel het concept vandaag de dag wereldwijd wordt beschouwd als de gouden standaard voor politieke legitimiteit, ziet de praktijk er fundamenteel anders uit dan ten tijde van haar wieg in het anonieme Athene.

1. Het ontstaan: Directe democratie in het oude Athene

De democratie zag rond 508 v.Chr. het licht in de Griekse stadstaat Athene, dankzij hervormingen van de staatsman Cleisthenes. Na jaren van tirannie en aristocratische twisten werd het politieke systeem zo ingericht dat burgers directe zeggenschap kregen.

• Directe participatie: Er was geen sprake van verkiezingen zoals wij die nu kennen. Belangrijke besluiten over wetgeving, oorlog en vrede werden genomen in de ekklesia, de volksvergadering. Alle vrije mannelijke Atheners hadden het recht hieraan deel te nemen en hun stem uit te brengen.

• Loting in plaats van verkiezing: Veel bestuursfuncties en rechtbanken werden ingevuld via lottrekking (kleroterion). De Atheners geloofden dat verkiezingen juist elitair waren en de rijken of welsprekenden zouden bevoordelen. Loting gaf iedere burger gelijke kansen op politieke macht.

• Uitsluiting: Het Atheense systeem was in moderne ogen exclusief. Vrouwen, slaven, vreemdelingen (metoiken) en personen jonger dan twintig jaar waren uitgesloten van politieke rechten. Slechts een minderheid van de totale bevolking mocht zich burger noemen.

2. De huidige interpretatie: Universeel kiesrecht en representatie

Waar in het oude Athene een selecte groep mannen mocht meebeslissen, kent de moderne democratie als fundamenteel uitgangspunt dat iedere volwassen burger vanaf 18 jaar kiesrecht heeft (waarbij vrouwen sinds het begin van de 20e eeuw dit recht eveneens verworven hebben). Mensen met een andere nationaliteit die tijdelijk in een land verblijven voor bijvoorbeeld werk, hebben geen stemrecht. Dit universele kiesrecht vormt de basis van onze representatieve (vertegenwoordigende) democratie:

• Volksvertegenwoordiging: Omdat een directe volksvergadering op de schaal van een moderne natiestaat onmogelijk is, kiezen burgers periodiek politici om namens hen de koers te bepalen.

• Gelijke stem: Het principe van één persoon, één stem zorgt ervoor dat formeel iedere staatsburger gelijke invloed heeft op de samenstelling van het parlement.

3. Schaduwzijden van het moderne stelsel: Geld, media en ongekozen macht

Hoewel de moderne democratie op papier inclusief en gelijkwaardig is, staat het stelsel in de praktijk onder zware druk van kapitaal en machtspolitiek, zowel nationaal als supranationaal:

• De rol van geld, media en lobbyisten in Brussel: Verkiezingscampagnes zijn kapitaalintensieve industrieën geworden waarin de publieke opinie via media sterk wordt gestuurd. Op supranationaal niveau in Brussel is deze invloed nog tastbaarder: tienduizenden lobbyisten van grote multinationals proberen dagelijks leden van het Europees Parlement (EP) en de Europese Commissie (EC) te beïnvloeden. Dit gebeurt geregeld via de stille toezegging van lucratieve 'draaideur'-baantjes na afloop van een politieke of bestuurlijke carrière. Hoewel deze handelwijze moreel uiterst laakbaar is, is deze nauwelijks juridisch te bewijzen, waardoor strafrechtelijke vervolging nagenoeg uitblijft terwijl de beleidsmatige gevolgen overduidelijk zichtbaar zijn.

• Het democratisch deficit van de Europese Commissie: Het fundamentele pijnpunt binnen het huidige EU-bestel is dat de Europese Commissie - een niet-gekozen orgaan -  het exclusieve monopolie heeft op wetgevend initiatief. Hoewel wetgeving formeel moet worden goedgekeurd door het Europees Parlement en de Raad (waarin ministers zetelen), is het startpunt van al het beleid afkomstig van ongekozen commissarissen. Het Europees Parlement mist het recht om zelf wetten voor te stellen en kan de plannen van de Commissie niet blokkeren met een veto op de manier waarop nationale parlementen dat gewend zijn. De kiezer heeft op de samenstelling van dit hoogste beleidsorgaan nul directe invloed.

4. Afbrokkelende soevereiniteit: Het verdwijnende vetorecht

Om de nationale soevereiniteit van lidstaten te beschermen tegen verstrekkende besluiten - zoals het verplichten van landen tot deelname aan conflicten of vergaande overdrachten van bevoegdheden - bestond historisch gezien het vetorecht. Dit instrument garandeerde dat soevereine staten op cruciale momenten de rem konden intrappen. Onder zware druk van machtspolitieke integratiedrang wordt dit vetorecht in de Raad van de EU op steeds meer terreinen uitgehold of staat het op het punt geheel te verdwijnen. Hiermee verliezen individuele landen het laatste formele verdedigingsmiddel om hun eigen cultuur, wetgeving en zelfstandigheid te beschermen tegen centrale dictaten uit Brussel.

5. Vergelijking: Continuïteit en verschuiving

Kenmerk                     Atheense Democratie (ca. 5e eeuw v.Chr.)              Moderne Democratie / EU-context (21e eeuw)

Vorm                           Directe democratie                                                        Representatieve democratie op landelijk-, technocratisch                                                                                                                                   op EU-niveau

Burgerschap &

Kiesrecht                     Mannelijke Atheners van 20 jaar en ouder               Algemeen kiesrecht voor burgers vanaf 18 jaar

Machtstoewijzing      Loting en rotatie                                                            Gekozen parlementen, ondergeschikt aan niet-gekozen                                                                                                                                        beleidsmakers (EC) 

Wetgevende macht

& Veto                          Volksbesluiten in de ekklesia                                      Gekozen parlementen zonder initiatiefrecht; wetgevend                                                                                                                                      monopolie bij ongekozen commissarissen

Beïnvloeding              Retorica op het marktplein (Agora)                             Miljoenen campagnes, mediabeïnvloeding en                                                                                                                                                         bedrijfslobbyisten

 

CONCLUSIE

De democratie is van een kleinschalig stelsel voor een elite gegroeid naar een volksvertegenwoordiging op basis van algemeen kiesrecht. Wie echter inzoomt op de huidige praktijk binnen de Europese Unie, ziet dat de macht nagenoeg volledig is weggedreven bij de burger.

Wanneer het hoogste wetgevende orgaan - de Europese Commissie - niet door de Europeanen kan worden gekozen, en de laatste waarborg voor de bescherming van de nationale cultuur, geschiedenis en rechtsspraak (het vetorecht) doelbewust wordt ontmanteld, is er van een democratisch stelsel in de kern geen sprake meer. De fundamentele vraag luidt dan ook: Is het huidige Europese systeem wel democratisch te noemen, of zijn in een soeverein Europa zonder grenzen en zelfbeschikking de nationale verkiezingen inmiddels verworden tot een schijnvertoning en een traditie uit vervlogen tijden? Kunnen wij überhaupt nog spreken van echte democratie zolang deze supranationale structuren bestaan, of is de enige uitweg het ontbinden van dit stelsel en een volledige terugkeer naar krachtige, zelfstandige nationale democratieën die op basis van gelijkwaardigheid vrij zijn in het sluiten van puur bilaterale overeenkomsten?